Dla zapewnienia łatwości i wygody odbioru przekazywanych informacji serwis ten korzysta z technologii plików cookies. Jeśli chcesz zrezygnować z korzyści, które dają Ci pliki cookies, możesz to zrobić, zmieniając ustawienia swojej przeglądarki. Korzystanie z naszej strony bez zmian ustawień plików cookies oznacza, że będą one zapisane przez Twoją przeglądarkę.

Akceptuję

 

1918 r. – Bielany u progu niepodległości Polski (5)

Różne oblicza Rudy
Tereny Rudy, której dzieje sięgają wstecz przynajmniej do początku XV wieku, u zarania epoki II Rzeczpospolitej stanowiły zlepek folwarków, osad fabrycznych i kolonii, które wyrosły w obrębie rozparcelowanych Dóbr Ziemskich Marymont.

Od 1818 r. dobra te stanowiły uposażenie Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, do czasu jego przeniesienia do Puław w roku 1861. Wspomniane ośrodki osadnicze, przemysłowe i rolne ukształtowały się stopniowo na przestrzeni XIX stulecia, na gruntach położonych wokół czterech Stawów Marymonckich, ciągnących się aż po Las Bielański i tworzących domenę Ruda Majorat.

Już w czasach Instytutu Agronomicznego fragmenty dóbr były zbywane i wykorzystywane do rozmaitych celów. Wcześnie wkroczył na Rudę przemysł, korzystający z ówczesnej obfitości wód, oprócz stawów także rzeki Rudawki. Przy północnym brzegu największego stawu, do dziś utrwalonym łukowym biegiem ul. Rudzkiej, oraz na sporej wyspie funkcjonowały manufaktury chemiczne, tkalnie i farbiarnie, a później także wytwórnia luster, wyrobów nożowniczych, a nawet fortepianów. Ta obfitość wytwórczości przemysłowej zaowocowała mianem Ruda Fabryczna. Od wschodu do tej osady przylegał folwark (przy nieistniejącym już zbiegu Rudzkiej z ul. Marii Kazimiery), od którego ten fragment majoratu nazwano Rudą Folwarczną. Grunty po wschodniej stronie stawu zakupił przemysłowiec Karol Minter, właściciel zakładów odlewniczych, który urządził kolonię letniskową nazwaną Rudą Minterowską. Postawił on domki letniskowe i wypożyczał łódki, wzorem pobliskiej Kaskady i marymonckiego Grossowa. Parcelacja objęła także tereny położone dalej na północ, sięgające do linii obecnej ul. Podleśnej oraz północnej granicy osiedla Imaginarium przy ul. Gwiaździstej. Już w pierwszej połowie XIX w. istniała tu rekreacyjna kolonia Rudka Ewansa (dziś północny skraj osiedla Ruda), dzieło jeszcze jednego przemysłowca z branży odlewnictwa metali.

Od pierwszych lat XX w. nowe osady i kolonie, niektóre bardzo rozległe, uzyskały zapomniane już dziś miana, jak np. Adamówka, Wójtówka, Helbertówka czy Bielanka. Z czasem wydzielano z nich coraz to mniejsze posesje, które zazwyczaj obdarzano nazwami pochodzącymi od nazwiska nabywcy lub imienia jego wybranki. Spore tereny pozostały jednak własnością Majoratu Ruda, a ich rozproszenie dezorientuje współczesnych badaczy w kwestii lokalizacji i zasięgu tych dóbr. Parcelacja nie skutkowała szybkim rozwojem nowych osad, z rzadka tylko zabudowywanych, po części domami letniskowymi, z rosyjska zwanymi daczami. W 1918 r. nie istniała jeszcze sieć uliczna, a jej jedyną namiastką był kręty i rozwidlający się trakt. Jego lewa odnoga odpowiadała obecnemu biegowi ul. Gdańskiej, prawa zaś, o esowatym biegu – Rudzkiej oraz skasowanej przed czterdziestu laty części ul. Marii Kazimiery wraz z jednocześnie zlikwidowaną ul. Jana III.

W 1918 r. Ruda Fabryczna i Ruda Minterowska czasy świetności miały dawno za sobą. Grunty uległy degradacji wskutek działalności zakładów przemysłowych, a z malowniczych stawów przetrwał do tego czasu tylko największy, północny, który zmienił się w bajoro z malarycznymi wyziewami. Przedwojenni mieszkańcy Rudy zapamiętali go jako Staw Wolanowskiego, od nazwiska ostatniego właściciela. Od końca XIX w. na przyległym od południa Marymoncie kształtowała się chaotyczna, drewniana zabudowa, której forpoczty sięgały w okolice stawu. Szczególnie egzotycznym wyglądem odznaczała się ul. Marii Kazimiery, na południowym odcinku zwarcie zabudowana, ale właśnie tylko do pobliża stawu. Domy te zamieszkiwała uboga ludność, w części kryminaliści, w czasach carskich przymusowo zsyłani w te okolice. Przemoc, bieda i epidemie śmiertelnych chorób (obok malarii – grypa hiszpanka i gruźlica) były tutejszą codziennością. Północną część Rudy pokrywały w większości pola uprawne.  Po przyłączeniu w 1916 r. do Warszawy grunty Rudy znalazły się w kręgu zainteresowania stołecznych planistów. We wstępnym szkicu regulacyjnym Warszawy z tego roku przewidziano ogród botaniczny na terenach dawnego zwierzyńca Królewskiego, czyli otoczenia Góry Marii i Kaskady ze Stawami Kellera. Wschodnim skrajem tego zielonego założenia miała pobiec reprezentacyjna arteria przecinająca Żoliborz, Marymont i Rudę, z nanizanymi na nią różnokształtnymi placami, która dojść miała do ul. Kamedułów (dziś Gwiaździstej) przy północnym krańcu Kępy Potockiej. Te na poły fantastyczne wizje zostały w ciągu kilku lat zweryfikowane przez przaśną rzeczywistość w postaci gęstej sieci lichych uliczek biegnących wzdłuż polnych miedz. Zarząd miejski jednak aż do września 1939 r. nie porzucił wspartych urbanistycznymi projektami marzeń o reprezentacyjnej, zielonej Rudzie.

Jarosław Zieliński

Maj 2020
P W Ś C Pt S N
27 28 29 30 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31

Sytuacja na bielańskich ulicach

Warszawa, Nasze Bielany